بێكاری لە بێداری داری رۆحی بەكاری
پەڕی 271 كەم
هەنەك (تەنز)
پێشەكی
هەنەك : هەنك، حەنەك، قسەی گاڵتەو گەپ. چەنە. تەنز. / هەنك: قسەی پێكەنین. / گاڵتە: قومار. / گاڵتەچی: حەنەك بێژ كەسێك كە قسەی سەیر دەكات بۆ پێكەنین. / گاڵتێن: بە حەنەك ئاخاوتن. / فشە: حەنەك، خۆهەڵكێشان، دەنگی با كە لە كەلێنەوە دێت. / فشەگاڵتە: قسەی بەقەستی بۆ پێكەنین. / گەپ: گاڵتە، شۆخی. (( هەنبانە بۆرینە)).
وشەی "هەنەك" كە مامۆستا هەژار لە بری "هەنك و حەنەك"یشی بەكار هێناوە، وشەیەكی كۆنی كوردییە كە لە باكووری كوردستان لەبری وشەی تەنز كەڵكی لێ وەردەگرن و زۆر پێ دەچێ لە وشەی "خەندە"، "خەندەك"، "خەنە" یان"خەنەك" را هاتبێ و سوابێ و گەیشتبێتە ئەم پێكهاتەیەی ئێستای. لە باكووری كوردستان كەسێك كە قسەی سەیر و پێكەنینئامێز دەكات پێی دەڵێن :" فڵانەكەس هەنەك بێژە"
وشەی "هەنەك" چ لە رووی پێكهاتەی پیتی و چ لە رووی واتایی و چۆنێتیی دەربڕینیشیەوە، بە هەموو شێوەیەك بە وەشەیەكی رەسەنی كوردی دەچێت، هەر بۆیە من پێشنیار دەكەم لەمە بەدوا لە ئەدەب و وێژەی كوردیدا لەبری وشەی بێگانەی "تەنز" لە وشەی خۆماڵیی "هەنەك" كەڵك وەربكیردرێ.
لە "ویكیپیدیا"ی كوردی و فارسیدا زۆر بەدوای وشەی "تەنز" دا گەڕام بەڵام بەداخەوە هیچ زانیارییەكی لەسەر تەنز بەم رێنووسە "تەنز" پێ نەدام.
لە "گووگڵ"یشدا زۆر بەدوای وشەی"هەنەك" دا گەڕام و هیچم دەست نەكەوت. تەنها لە كارێكی بەڕێزێك بەناوی سەلاح نیساری "حەنەك" بەكار هابوو.
چوونكە دەمزانی بە هەنەك لە ئینترنێت دا هیچم دەست ناكەوێ دەستم كرد بە گەڕان بەدوای "تەنز" دا، زیاتر لە پێنج كاتژمێر هەموو گەڕۆڵەكانی ئینترنێتم بەسەر كردەوە و هەر گەڕاوم و گەڕام و لاپەڕەم پاشەكەوت كردوو و چیرۆكی تەنزم دابەزان و گەڕاوم و بابەتی تەنزی ئەم و ئەوم خوێندەوە، بەڵام بەداخەوە ئەوەی دەستم كەوت تەنها چەند بابەتێكی تەنز بوو كە بەر لەهەمووشتێك ژمارەیان هەر زۆر كەم بوو و، دواتریش ئەوەی بەناوی تەنزیشەوە بڵاو ببوونەوە هەندێكیان هەر زۆر لاواز بوون، و هەندێكیانیش هەر تەنز نەبوون.
لەم سەردەمی ئینترنێتەدا یەكێك لەو نەتەوانەی كە ئینترنێتی لەبەر دەستە و پێویستە لە هەموو نەتەوەكانی دیكە زیاتر گرنگی بە بڵاڤۆكی ئینترنێتی بدات كوردە، دیارە بەپێی ئەم دۆخە سیاسییەی كە لەكۆنەوە تا ئێستا تێیدا بووە، كەچی بەداخەوە كورد كەمترین كەڵكی درووست و لەجێ لە ئینترنێت وەردەگرێ و كەمترین كاریشی بۆ خۆی و بۆ ئامانجەكانی خۆی پێ كردووە. یەكێك لە تایبەت مەندییەكانی ئینترنێت گەڕانە و ئەگەر تۆ بابەت و چالاكییەكانی خۆت بەشێوەیەك لەناو ئەو دنیا مەجازییە دانەنێیت كە گەڕۆڵەكانی ئینترنێت بیانبینێتەوە ئەوە یانی هیچت نەكردووە. بەڵام بەداخەوە كورد هێشتا لەم راستییە باش تێ نەگەیشتووە و بەشی هەرە زۆری ئەو نووسین و بابەتانەی لە دنیای ئینترنێت دا بڵاوی دەكاتەوە بە شێوەی "PDF"ە و ئەوەش كارەساتێكی گەورەیە، چوونكە تەنها رەنج بە خەسارییەكەت بۆ دەمێنێتەوە و هیچ گەڕۆڵێكی ئینترنێتی ناتوانێ بیدۆزێتەوە. سەرەڕای ئەوە گرفتێكی گەورەی دیكەش لە بڵاوكرانەوەی ئینترنێتی كورد دا هەیە، ئەویش ئەوەیە ئەگەر بابەتەكانیان بە شێوەی نووسینی ئینترنێتیش بڵاوبكەنەوە، بۆ دۆزرانەوەیان لە لایەن گەڕۆكەكانەوە ئاسانكاری ناكرێت، واتە ناونیشانی بابەتەكان تەنها بە فۆنتی كوردی دەنووسن و زۆر جار فۆنتەكەشی ناگۆڕن و نایكەن بە "یۆنی كۆد" تا بەهاسانی لە ئینترنێت دا بدۆزرێنەوە. ئەم باسەم لەبەر ئەوە وەرووژاند كە نەكا كەسێك لە دوای خوێندنەوەی ئەم بابەتە لێمان هەڵبەزێتەوە و بڵێ:" بەرێز من خۆی كاتی خۆی لەوەختی خۆی لە سەردەمی خۆی دا باسی تەنزم كردووە و زۆر لە تۆشم باشتر باس كردووە و ئەگەر تۆ دەستت نەكەوتووە ئەوە خەتای خۆتە! " هەر لەبەر ئەمە و لەبەر ئەوەی بشێڵێم: " راستە بەرێز لەوانەیە زۆر بابەت و قسەیان لەسەر "تەنز" نووسیبێت و لە گۆڤار و رۆژنامە كوردییەكاندا بڵاویان كردبێتەوە، بەڵام ئەوەنێ كەس بەهاسانی دەستی پێیان راناگات؟!"
بەڕاستی نازانم تا بەئێستا چەندە و لە كوێدا لەسەر وێژەی "هەنەك"ی كوردی لێرەو لەوێ نووسراوە، بەڵام ئەوەندە دەزانم كە زۆرجار بۆ دەسكەوتنی زانیاری لەمبارەیەوە زۆرم هەوڵ داوە و ئەو هەوڵدان و هیچ دەست نەكەوتانەشم مانای ئەوەیە كە كورد لە ئەدەبی تەنزدا زۆر لاواز و كەم ئەرشیفە.
یەكێك لە هەوڵەكانی من بۆ گەڕان بەدوای گوتە و گوتاری تەزی كوردی گەیاندمییە بابەتێكی مامۆستا "سوارە ئیلاخنی زادە"ی نەمر كە لە ساڵی 1971 ی زاینیی دا نووسیویەتی و لە رادیۆ بەدەنگی خۆی خوێدوویەتەوە.
ئەمەش دەقی بابەتەكەی مامۆستا سوارە بەبێ هێنانەوەی چیرۆكی"گورگ و بەران" ە كە هەر لەم بابەتەدا دا هاتبوو:
"سەلام لە گوێگری هۆگری هونەر و بیستیاری هەستیاری بەرنامەی تاپۆ/ بەداخەوە لە وێژەی كوردییا بەشی نووسینی تەنز كەمە. نووسی، بە چەشنە نووسینێك ئەكوترێ لەودا مەبەستی كۆمەڵایەتی بەشێوەیەكی گاڵتە چیانە دەرئەخرێ. لە راستییا نووسینی جیددی و ئاسایی لەگەڵ شێوەی تەنزا هەریەك باری كۆمەڵایەتییان هەیە، بەڵام لەشێوەی تەنزا لە قەشمەری و گەپ و گاڵتە كەڵك وەرئەگیرێ بۆ ئەوە لە تاڵایی دەربڕینی راستەقینە كەم بكاتەوە. تەنز چەشن و جۆری زۆرە. هەندێك تەنزی تاڵ و نادیاری لەوێژەدا هەن وەك شێوەی نووسینی چێخۆف نووسەری رووس یا نووسەری كلاسیكی فەڕانسەیی ئاناتۆل فڕانس و هەندێ تەنزی تریش هەن كە رەخنەگر و ئاشكرا و توند و تیژن. وەك نووسراوەكانی ئارت بوخواڵدی ئەمریكایی و ((عەزیز نەسین))ی تورك. جگە لەمانە لەبەشەكانی تەنز، تەنزی سیاسی و كۆمەڵایەتی ئەتوانین نابەرین.
مەبەستێ كە نووسران بۆ لای نووسینی گاڵتەیی رائەكێشێ ئەمەیە كە لە تەنزا دیوار و شوورەی ئیماژ و ئیستعارە و داپۆشراوی بەرز و پتەوە. ت تەنزنووس لەپشت ئەودیوارە بەرزەوە بە دڵنیاییەكی زۆرترەوە ئەتوانێ هێرش بكاتە سەر سەنگەری دزێوی و نالەباری ناو كۆمەڵ. تەنزنووس لە هەمووشتێك بۆ نواندنی مەبەستی خۆی كەڵك وەرئەگرێ. ل لەزمانی پەلەوەرەوە، لە زمانی پرسونل و قارەمانی ئەوتۆوە كە لە ناو ئوستوورە و ئەفسانەكانا هەن قسە ئەكا. ئەتوانێ سەردەمی رابردوو لە رۆژاری خۆیا زیندووبكاتەوە. واتە زەمان بەربەستی ناكا. بۆ نموونە ئەگەر نووسەرێك بیەوێ گیانی پیاوێكی مێژوویی یا زانستی و هونەری بهێنێتەوە بەر لەشی و لە لایەن ئەوەوە قسە بكا، ناچارە رەنگی خۆڵەمێشینی تەنز و گاڵتە لە نووسراوەكەی بدا، دەنا نووسراوەكەی بەناوی شوێنەوارێكی دژی راستەقینە ئەخرێتە لاوە و كەس نایخوێنێتەوە. لەم بەرنامەیە دا نووسراوێكی تەنزی كوردیتان پێشكەش ئەكەین و هیوادارین ببێتە سەرمەشق كە نووسینی تەنز پەرە بستێنێ و ئەو شێوە جوانە لەم رادەیە كە ئێستە لە وێژەی كوردییا هەیەتی بەرزتر بێتەوە. "لە گورگی برسییەوە پێشكەش بۆ بەرانی دابەستەی بەڕێز..."
19 / 7 / 1351 ی هەتاوی لەلایەن سوارە ئیلخانی زادەوە نووسراوە و لە بەرنامەی "تاپۆ"ی رادیۆ كرماشان بەدەنگی خۆی خوێندراوەتەوە.
ئەگەر هەنەك وەك یەكێك لە ئەندامانی بەنەماڵەی ئەدەب بیهەوێ رێكەوتێك بۆ لەدایك بوونی خۆی دیاری بكات، پێدەچێ دوو گریمانەی هەبێ، گریمانەی یەكەمیان دەگەڕێنێتەوە بۆ پێش شارستانییەت و كاتی لەدایك بوونی زمانی زگماكی خۆی، كە بە دڵنیاییەوە ئەگەر لەم قۆناخەدا هەنەك لە ناو قسە و گوف و لفتی خەڵكیدا هەبووبێت، هەنەكێكی بێ مەبست بووە و ئەگەر كەسێكیش قسەیەكی هەنەكی كردووە پێدەچێ مەبەستەكەی چتێكیتر بووبێت لەوەی كە ئێمە بێین و بەپێوانەی هەنەك بوونی لەم سەردەمەدا لێكیبدەینەوە. كەواتە بەم پێیە بەشێكی زۆری ئیدۆمەكوردییە فولكولۆرەكان كە هەنەك شێوەن دەچنە چوارچێوەی ئەم گریمانەیەوە. هەر لە درێژە ئەم گریمانە هێنانەوانەدا هەنەك لەوانەیە گریمانەی دووهەمی لەدایك بوونی بۆ دوای شارستانییەت و سەردەمی گەشەكردنی زمان و ئەدەبی ناو سینگ و نووسراو بگەڕێنێتەوە.
كوردیش وەك زۆربەی نەتەوەكانی دیكەی دنیا ئەدەبی ناو سینگی هەبووە و ئەو جۆرە ئەدەبەش بەدڵنیاییەوە بەری نەبووە لە چیرۆك و بەسەرهات و قسە و قسەلۆكی هەنەكدار. نموونەیەكی زۆر بەرچاو لە ئەدەبی سینگەكیی و هەنەكداری كورد، ئەوحەقایەتە هەنەكجاڕانەن كە هەم بۆ بەتەمەنەكان و هەم بۆ منداڵان گوتراون. بۆنموونە: حەقایەتی فس فس پاڵەوان، مەلای مەشهوور و...
ئێستاش ئەگەر نێوانی پەندی كوردی و هەنەك لێك بدەینەوە، دەبێ بە بێ دوڕدونگی بڵێن: زۆر یەك لەو پەندانەی لە پێشینیانەوە بۆ كورد بەدیاری ماونەتەوە، بە زمانێكی هەنەك و بە واتایەكی هەنەكدار هۆندراونەتەوە، وەك مامۆستا هەژار پەندێكی پێشینیان بە شێعر دەهۆنێتەوە كە دەڵێ: دەس بەتاڵ فڕ و فیشاڵی وشكە، بەغداد ناگیرێ بە قوونە خشكە.
سەرەرای هەنەكدار بوونی زۆر بەی پەند و ئیدۆمەكانی زمانی كوردی، هەندێك جار لەناو "بەند"، بەیت و حەیرانیشدا چاومان بەو لایەنی هەنەكدار بوونی گێڕانەوەیە دەكەوێ، ئیتر بەشی بەند و گۆرانی بەزمیی كوردی هەر بۆ ئەوەی نابێ هیچ گومانێكت لێی هەبێ و، دەتوانین بڵێن هەنەك بێژی و هەنەكداریی بەند و گۆرانیی كۆنی كوردی لەسەر لاق و لەتەری هەنەكی هەنگ بێژان گیر بووە و، ئەگەر رێگە لە هەنەكبەندی بەندبێژ و گۆرانی بێژە بەزمییەكانمان بگرین دەبێ لەم بوارەدا ئاو بێنین و دەستان بشۆین.
ئەدەبی هەنەك شتێك نییە كە كورد لە نەتەوەكانی دیكە و خەڵاكانی دیكەی دنیای وەریگرتبێ و لەوانەوە فێر بووبێت، بەڵكوو كوردیش وەك هەر نەتەوەیەكی دیكەی دنیا خۆی خاوەنی ئیدیۆم، حەقایەت، بەند و نوكتەی هەنەكدار بووە و ئەگەر تا بەئێستا نەنووسراونەتەوە یان كەم نووسراونەتەوە ئەوە بەو مانایە نییە كە كورد هەر هیچی نەبووە، بەڵكوو كێشەكە لەوەدایە كورد لە كەرەستەكانی سەردەم وەك پێویست بۆ بڵاوكردنەوە و تۆماركردنیان كەڵكی وەرنگرتووە، دیارە ئەوە سەرەڕای ئەو راستییەیە كە كورد لە داهاتوودا بە ئەدەبی سینگەكی و حەقایەت و بەند و بەرهەمی هەنەكداری زۆر زیاتری پێشكەش بە كۆمەڵگاكەی كردووە و، مرۆڤی كوردی ئەم سەردەمە بەهەر هۆیەك بووبێت كەمترین بەرهەمی نووسراوی هەنەكداری هەیە.
ئەگەر من وەك خۆم لە "پێكەنینی گەدا" را كە وەك یەكەم كۆمەڵە چیرۆكی كوردی وا چیرۆكی هەنەكداری تێدایە بۆ "چێشتی مجێور" كە وەك كۆمەڵە بیرەوەرییەكی پڕ لە هەنەكی مامۆستا هەژارە بێم بەولاوە، بەلامەوە تەنیا بەرهەمێكی كە بەهۆشیارییەوە و بەئامانجی تۆماركردنی هەنەكی كوردی كاری بۆ كراوە "رشتەی مرواری"ی عەلائەدینی سەجاددی دەبینم. كە دەیڵم من وەك خۆم، منێكی ئەوتۆیە كە تاك و تەرا سەرێ بە كتێبخانەی كوردیدا دەكات، نەك ئەو منەی لەوانەیە ئەگەر دەرفەتی بۆ بڕەخسێ زۆر هەنەكی كوردی كۆبكاتەوە و بیانكاتە كتێب و كتبێبخانەی كوردی پێ دەوڵەمەند بكات. بەڵام ئێستاش نەچووە بچێ، بۆ وێنە دەتوانین ئەو هەنەكانەی لەم سەردەمەدا لە زاری كورد و لە پەنجەی كوردەوە دەچنە ناو پانتایی ئینترنێت، وەربگرین و كۆیان بكەینەوە و بیانپارێزین، خۆ هەر هیچ نەبێ دەتوانین قەشمەرییەكانی قەشمەرئاوایەكانی وێبلاگی قەشمەرئاوا تۆمار بكەین و قەشمەرئاواییەكان بۆ قەشمەری زیاتر و هەنەكی زیاتر هان بدەین و پێیان بڵێن بگەڕێنەوە سەر هێڵی خۆتان و، بەم شێوەیە كوردیش رێچەكەیەكی بەچاوی هەنەك بۆخۆی بگرێ.
زۆرم پێ سەیرە، كورد كە خاوەنی بەندی پڕ هەنەك و كلەتووری شەڕەفڕ، نوكتە بازی، شەرەبەند، گاڵتەو گەپ، هەجو، فەشەكردن و قەشمەری كردنە، چۆن ئەوەندە بێ بەرهەمە و كتێبخانەكان و تۆمارگاكانی لە بێ هەنەكی دەناڵێنێ؟! بەڕاستی سەیرە، خەڵكێك كە تەنانەت نزاخانەكانیشیان شوێنێكی بەناوی "چەقەخانە" تێدایە بۆ قسەی گاڵتەو گەپ و فشقیات، چۆنە كە ئاوا كەمترین لاپەڕەی نووسراوی ئەدەبی گاڵتەو گەپ و هەنەكیان هەیە؟! خەڵكێك كە هەر بەبێ سەیر كردنی فەرهەنگی وشە لە چاوترووكانێت دەتوانێ ئەوەندە وشەی هەنەكدار ریز بكات:" نوكتە چی/ چەنەباز/ قەشمەر/ فشەكەر / گەپجاڕ / گاڵتەتچی / مەتەڵۆكچی / قوون بە گێچەڵ / قسە خۆش / قسە بەتوێكڵ / قسە هەلەق و مەلەق/ قسە لەروو / قەس زل / قسە زان / قسە توانج / قسە تڕن / قسەی قۆڕ / عوین باز / سیخورمە وەشێن/ نەقیزە وەشێن / جووتە وەشێن / تانە باز / چەنەباز / تەشەر باز/ كەرە پیاو / بۆڵە بۆڵ چی / توانج كار / فشقیاتچی / قوڕیاتچی / تڕەهاتچی / هلێت و پڵیتگۆ / لە قاودەر / بەندباز / شەرەفڕ زان / هەنك / هەنەك بێژ / هەنەكدار." ئەی كەواتە بۆ چی لەم بوارەدا ئەوەندە هەژار و نەدارین؟!
بۆ وەڵام دانەوەی ئەم پرسیارە و بۆ گەشتێكی تیئۆریی لە دنیای"هەنەك" و بڵاوكردنەوەی كۆمەڵێك هەنەكی كوردی هاوساری ئەم زنجیرە وتارە دەگرین كە سەرچاوەكانی بریتین لە خوێندنەوە و بیرو بۆچوونی نووسەری ئەم زنجیرەیە و كتێبی "تەنز" لە نووسینی "ئارتوور پۆڵارد" و وەرگێڕانی بۆ فارسیی لە لایەن سەعید سەعیدپوور.
ئامانجەكان و تێڕوانینەكان
بەشی یەكەم
ژیان و گوزەران لەگەڵ كەسێك كە هەنەكبازە سانا نییە. هەنەكباز زۆر زیاتر لە ئاستی باو و سروشتییەكەی، لە گەمژەیی و دەروون چەپەڵیی مرۆڤەكانی دەورو پشتی خۆی بەئاگایە و ناتوانێ ئەم بەئاگابوون و هۆشیارییەش لەخۆیدا بشارێتەوە. هەنەكنووس لە دۆخێكی هەستیار دایە، چوونكە گەر بێتوو رێك هەمان كەمووكۆڕی كە ئەو لەسەر خەڵكی تر ئاشكرای كردووە، لە خۆشیدا شك ببردرێت و بوونی هەبێت، ئەوكات سەرەڕای ئەوەی پێگەی خۆی لەدەست دەدات و هەموو هەنەكەكانی پێشووی خۆی دەخاتە ژێر پرسیارەوە، بە كەسێكی خۆ بەزل زان و ماستاوچیی تێكدەریشی دەناسن. سەرەڕای ئەمە ئەگەریی زۆری هەیە پێی بڵێن كە ئەو كێشەی تاكەكەسیی لەگەڵ كارەكتەری بابەتە هەنەكدارەكانی هەیە.
لە راستیدا هەنەكنووسیش رێك وەك مامۆستایەكی ئایینی یان سەركردەیەكی سیاسیی بە نووسینەكانی هەوڵ دەدات كە خەڵك بۆ مەبەستێك هان بدات و بۆ مەبەستەكەی خۆشی بەردەنگێكی زیاتر كۆبكاتەوە، بەڵام دۆخی ئەو لە هەمەبەر بەردەنگەكانی ئەستەمتر و هەسیتارترە لە دۆخی وتاربێژەكان. وتاربێژەكان زۆرتر هەوڵ دەدەن چاكە و چاكەكاری لە گوێی گوێگرەكانیاندا بخوێنن و هەر بۆ ئەم مەبەستەش تێدەكۆشن، بەڵام هەنەكنووس سەرەڕای ئەوەی خوێنەرەكانی لە هەمبەر ئەو كەردەوە و مرۆڤانەی ئەو پێی "خراپ"ن هۆشیار دەكاتەوە، دەبێ وایان لێ بكات بێنە سەر راوبۆچوونەكانیشی، لە كاتێك دا وتاربێژ چوونكە وەك نوێنەری خوا، لە سەرچاوەیەكی نەگۆڕەوە دەدوێت، تووشی ئەم خۆ ماندوو كردنە نابێت و بەردەنگەكانی بەبێ لێپیچینەوە و لێكۆڵینەوە لە راستی و درووستیی بابەتەكە قسەكانی لێ قەبووڵ دەكەن و دەچنە ژێر ركێفی ویست و داخوازییەكانی ناو وتارەكەی. بەڵام هەنەكنووس بۆ هەر قسە و باس و رەخنەیەكی كە دەیكات و دەیگرێ دەبێ بەڵگەی هەبێت و جوابگۆی خەڵك بێت بۆ سەلماندنی راست و درۆی ئەو هەنەكەی كە دەینووسێت سەری پێوەنەبێت.
ئەو خەڵكانە وئەو كەسانەی هەنەكنووس هەڵدەكوتێتە سەریان هاونیشتمانییەكان و هاوشێوەكانی ئێمەن، بۆیە بەشێوەیەكی سرووشتی هیچ كەس حەز ناكات هێرش بكرێتە سەر ئەویدی، لەوانەیە لە هەنگاوی یەكەمدا زۆربەمان پاساو بۆ مرۆڤە "خراپ"ەكانیش بهێنینەوە و روو بكەینە یەكتری و بڵێین:" بەهەر حاڵ هەموو مرۆڤێك هەڵە دەكات و هیچ مرۆڤێك كامڵ نییە!" بەڵام هەر ئەم هەنگاوە و ئەم راستییە كاری هەنەكنووسەكان سەد هێندە ئەستەمتر و زەحمەتتر دەكات، بەتایبەتی بۆ دۆزینەوە و كۆكردنەوەی بەردەنگ و درووست كردنی متمانە لەلای خوێنەرەكانیان.
لەوانەیە بە ڕواڵەت وا بنوێندرێ كە هەنەكنووس كارەكەی زۆر سانایە و زۆر بەهاسانی دەتوانێ هێرش بكات، تەنانەت وا پێدەچێ هەنەكنووس چێژ لەو كارە وەردەگرێ كە ئەنجامی دەدات، بەڵام لە راستیدا وا نییە، هەنەكنووسی راستەقینە، ئەو كەسەی كە ببێ هیچ گرێ و گۆڵێك لەسەر مرۆڤە خراپەكان دەنووسێ و تەنها چاكسازیی هەمەلایەنەی كۆمەڵگای بەلاوە گرنگە و كێشەی تاكەكەسیی لەگەڵ خراپەكرەكان دا نییە، كارەكەی زۆر ئەستەم و پڕمەترسییە، هەر بۆیە نەك تەنها ناتوانێ چێژ لە كارەكەی وەربگرێ بەڵكوو لەوانەیە لە دژكردەوەی خراپەكارەكاندا تووشی ئێش و ئازاریش ببێتەوە.
هەنەكنووس چوونكە هیچ چەكێكی جگە لە زمان بەدەستەوە نییە، ناچارە بۆ كوتانی خراپە لە گۆپاڵ و شمشێری وشە كەڵك وەربگرێ، بەڵام ئەگەر بێت و بەختی رەشی هەنەكنووس لە وەڵاتێكی بێسەرەوبەرەدا لەدایك بێت و لە لایەن یاسا و پیاوانی یاسایی ئەو وڵاتەوە نەیپارێزێ، لەوانەیە بۆ تۆڵەكردنەوە لێی لە گۆپاڵ و شمشێری راستەقینە كەڵك وەربگیردرێ و تەنانەت بوونی جەستەییشی بسڕنەوە. هەر بۆیە هەنەكنووس سەرەڕای ئەوەی پێویستیی بەوە هەیە بپارێزرێت، پێویستی بەوەش هەیە كە لە لایەن خوێنەرەكان و بەردەنگەكانیشیەوە ئافەریمی پێ بگوتری و هان بدرێ و پشتیوانیی لێ بكردرێت. سەرەڕای ئەمە ئەوشتەی كە بەلای هەنەكنووسەوە زۆر گرنگە ئەوەیە كارەكەی وەك هونەرێك سەیر بكرێت و ئەو وەك هونەرمەندێك لە بوارەكەی خۆیدا بناسرێت.
كاتێك باسی هەنەك و هەنەكنووسی دەكرێ، هەموومان بابەتێكی بزەهێنەر و خەندە ئامێزی چێژبەخش لە مێكشی خۆماندا وێنا دەكەین، بەڵام لەبیرمان دەچێتەوە كە بۆی هەیە ئەم بزە و خەندەیە رووكارێكی تاڵیشی هەبێت و هەنەكنووس تەنها مەبەستی بەخشینی خەندە و چێژێكی رواڵەتی بە خوێنەرەكانی نەبێ ، بەڵكوو بە كەڵك وەرگرتن لەو كەرەستە زمانیانەی كە بزە دەخە سەر لێو، ئامانجێكی دیكە دەپێكێ، ئامانجێك كە لەناخی خۆیدا پێدەچێ هەڵگیرسێنەری تووڕەیی و بزوێنەری تەقینەوەی قوڵپی گریانێك بێت. كەواتە لێرەدا بەو ئەنجامە دەگەین كە لەگەڵ ئەوەی هەنەكنووس خۆشی چێژ لە تواناییەكان و شارەزاییەكانی خۆی وەردەگرێ و چاوەڕوانی ئەو چێژ وەرگرتنە لە ئێمەش دەكات، راستییەكی حاشا هەڵنەگرتر لە چێژ و بزەش لەگۆڕێیە كە ئەویش ئامانجێكی جددی، راستەقینە و بەرپرسیارە و هەڵگری پەیامی چاكسازییە.
سەرەڕای ئەوەی گوتمان مرۆڤ لە یەكەم هەنگاو دا پێی خۆش نییە هاوشێوەكانی رەخنەیان لێ بگیریدرێ و پاساویان بۆ دەهێنێتەوە، بەڵام كە هەنگاوی یەكەم نرا و هەنگاوی رەخنە و بەهەنەگگرتن دەستی پێ كرد، مرۆڤەكان بە كونج كۆڵییەوە زۆر تامەزرۆن كە بزانن ئەو هەنەكە چییە و كەسی بەرهەنەككەوتوو كێیە و چی لەسەر گوتراوە و چۆناو چۆن هەڵشێردراوە!؟ ئەم حەزی كونج كۆڵییە پاساوێكی دەروونی هەیە كە بۆ نموونە لەجێگایەك دا"سوویفێت" لە پێناسەیەكی بۆ تەنز دا ئاماژەی پێ دەكات و دەڵێ:" هەنەك جۆرێك نەینووك و ئاوێنەیە، كە سەیركەرەكان بەگشتی دەمووچاوی هەمووكەسی تێدا دەبینن، جگە لە دەمووچاوی خۆیان. بۆیە لە دنیادا بەمشێوەیە پێشوازی لە هەنەك دەكرێ."
لەوكاتەیەوە كە بەشێوەیەكی تیئۆریك و بەشێوەیەكی ئاكادیمی باسی هەنەك كراوە و بۆتە بابەتی تێڕامان و لێكۆڵینەوەی نووسەران و زانایان، ئاكادێمی كارەكان دوای كۆمەڵێك پێناسەی جۆراوجۆر و یەك لەدوای یەك بۆ هەنەك كە دواتر باسیان لێوە دەكەین لە قۆناخێك لە مێژوودا، پێناسەی هەنەك بە واتای مەڵحەم و چارەسەر لەلایەن ئەوانەوە جێگەی خۆی بە هەنەك بەواتای سەركۆنە دەبەخشێت. لەم قۆناخە لە مێژوو واتە 1738 "پۆپ"ی نووسەر و رۆشنەبیری ئەوسەردەمە، هەنەكنووس بە پێشمەرگەی پارێزگاری كردن لە ئامانجەكان پێناسە دەكات. لە سایە سەری كەسانی وەك پۆپ لە وێژەی ئینگلیزی سەدەی حەڤدە و سەرەتاكانی سەدەی هەژدە، واتە سەردەمی پۆپ باشترین و سەركەوتووترین هەنەكەكان لەدایك بووە. درێژەی هەیە...
تێبینی: چیرۆكی ئەم هەنەكە زۆر چیرۆكێكی دوور و درێژە، جارێ هەر ئەوەندەی بڵاو دەكەمەوە و ئەوەی دیكەی لێ دەگەڕێم بۆ مێژوو. دڵنیام تازە كات و بارودۆخێكی لەو شێوەیەی هەنەكی تێدا نووسرا ناخولقێتەوە بۆیە ئەمەش یەكێك لەو نووسینە زنجیرەییانە بوو كە زوو تووشی راوەستان هات و بەداخم بۆ ئەم راوەستانە چوونكە هەوڵێكی خۆش و تازە بوو بۆ من بۆ كاركردن لەم بوارەدا كە دیسانیش بەداخەوە نەزۆك دەمێنێتەوە و بە پێچەوانەی ئەو مزگێنییەی سەرەوە دەبێ بڵێم: درێژەی نییە.
***